İstanbul Anadolu Yakası’nın endüstriyel kalbi olan Tuzla, özellikle Tuzla Kimyacılar Organize Sanayi Bölgesi (KOSB) ve çevresindeki boya, vernik, plastik, metal kaplama ve petrokimya tesisleriyle Türkiye’nin en yoğun kimyasal madde sirkülasyonuna sahip bölgelerinden biridir. Kimyasal maddelerin üretim süreçlerinde kullanım sıklığı kadar, bu maddelerin tesis sınırları içerisinde güvenli bir şekilde depolanması da kritik bir uzmanlık konusudur. Ülkemizde yürürlükte olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna dayanılarak hazırlanan Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenlere kimyasal riskleri kaynağında durdurma, yayılımını önleme ve güvenli depolama koşullarını eksiksiz sağlama yükümlülüğü getirmektedir. Kimyasalların depolanması sırasında yapılan küçük bir yerleşim hatası veya uyumsuz maddelerin yan yana konulması, kontrolü imkansız büyük patlamalara, zehirli gaz salınımlarına ve telafi edilemez iş kazalarına yol açabilir. Bu nedenle, endüstriyel tesislerde bilimsel metotlara ve uluslararası standartlara dayalı bir depolama stratejisinin uygulanması hayati bir zorunluluktur.
Kimyasal Depolama Matrisi Nedir ve Nasıl Uygulanır?
Kimyasal depolama yönetiminin temelini, maddelerin birbirleriyle reaksiyona girme potansiyellerini belirleyen ve reaksiyon risklerini sıfıra indirmeyi amaçlayan kimyasal depolama matrisi oluşturur. Uyumsuz kimyasalların yan yana depolanması, olası bir sızıntı veya kaza anında zincirleme reaksiyonları tetikleyerek büyük yangınlara sebep olabilir. Matris uygulamasında kimyasallar, kendi fiziksel ve kimyasal risk gruplarına göre kategorize edilir ve hangi sınıfların bir arada bulunabileceği, hangilerinin kesinlikle izole edilmesi gerektiği netleştirilir. Sınıflandırma yapılırken maddelerin parlama noktaları, pH değerleri, oksitleme özellikleri ve suyla reaksiyon eğilimleri dikkate alınır.
Kimyasal depolama matrisi oluşturulurken ve uygulanırken şu kurallara kesinlikle uyulmalıdır:
1. Uyumsuz Kimyasalların Fiziksel Ayrımı: Kuvvetli asitler ile kuvvetli bazlar, oksitleyici maddeler ile yanıcı kimyasallar kesinlikle aynı alanda depolanmamalıdır. Bu maddelerin arasında en az 3 metrelik fiziksel mesafe bırakılmalı veya yangına en az 90 dakika dayanıklı ara bölmeler, duvarlar kullanılmalıdır.
2. Yarıklı Palet ve Sızdırmaz Tava Kullanımı: Sıvı kimyasal depolanan her paletin altında, kimyasalın kendi hacminin en az yüzde 110’unu veya toplam depolanan hacmin en az yüzde 25’ini (hangisi daha büyükse) hapsedecek kapasitede sızdırmaz toplama tavaları (spill pallet) bulunmalıdır. Bu tavalar, sızıntıların zemine yayılmasını ve reaksiyonu önler.
3. Sıcaklık, Nem ve Atmosfer Kontrolü: Özellikle parlayıcı ve patlayıcı solventlerin depolandığı alanlarda sıcaklık sürekli takip edilmeli, depolar kıvılcım oluşturmayan ex-proof havalandırma sistemleri ve anti-statik zemin kaplamaları ile donatılmalıdır.
Kimyasal Sızıntı ve Dökülmelere Karşı Acil Durum Protokolleri
Endüstriyel tesislerde ne kadar önlem alınırsa alınsın, insan hatası, ekipman yıpranması veya lojistik taşıma esnasında sızıntı riskleri her zaman mevcuttur. Bu sızıntılara müdahale hızı ve yöntemi, olayın basit bir dökülme olarak kalıp kalmayacağını veya büyük bir endüstriyel felakete dönüşüp dönüşmeyeceğini belirler. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik kapsamında, tehlikeli kimyasal madde bulunduran tüm işletmelerin özel bir sızıntı müdahale protokolü hazırlaması ve acil durum ekiplerine bu konuda düzenli pratik eğitimler vermesi yasal bir zorunluluktur.
Kimyasal sızıntı anında izlenmesi gereken kritik adımlar şunlardır:
1. Alanın Güvenliğe Alınması ve Tahliye: Sızıntının gerçekleştiği bölge derhal emniyet şeridine alınmalı, tesis içi uyarı sistemleri devreye sokulmalı ve rüzgar yönü hesaba katılarak çalışanlar önceden belirlenmiş güvenli toplanma alanına yönlendirilmelidir.
2. Doğru Kişisel Koruyucu Donanım Seçimi: Sızıntıya müdahale edecek acil durum ekibi, kimyasalın türüne uygun, geçirgenliği olmayan tip 3/4 kimyasal koruyucu tulum, tam yüz gaz maskesi (uygun filtreli), kimyasala dayanıklı nitril eldivenler ve koruyucu çizmeler giymelidir. Uygun donanım olmadan müdahale kesinlikle yasaklanmalıdır.
3. Sızıntının Sınırlandırılması ve Absorbsiyon: Sızıntının kanalizasyon hatlarına, yağmur suyu kanallarına veya toprağa karışmasını önlemek amacıyla drenaj kapakları kapatılmalı, absorban sosisler kullanılarak sızıntının etrafı çevrilmelidir. Ardından, sızan sıvı uygun absorban pedler ve kimyasal nötralize edici tozlar yardımıyla emdirilmeli ve sızdırmaz atık kaplarına aktarılmalıdır.
Güvenlik Bilgi Formları (SDS) ve Etiketleme Standartları
Kimyasal depolamanın en önemli idari ve teknik gereksinimlerinden biri, depolanan her bir kimyasal maddeye ait Türkçe Güvenlik Bilgi Formunun (SDS) depolama alanında ve acil durum istasyonlarında kolayca erişilebilir şekilde bulundurulmasıdır. Ülkemizde yürürlükte olan Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik uyarınca, SDS formları 16 ana başlıktan oluşur. Bu formlar; kimyasalın maruziyet sınır değerlerini, yangınla mücadele yöntemlerini, ilk yardım adımlarını ve reaktivite bilgilerini içerdiğinden, acil durumlarda ilk başvurulacak rehber niteliğindedir.
Depolama alanlarındaki tüm kimyasal kaplar, variller ve tanklar CLP Yönetmeliği standartlarına uygun piktogramlar ve tehlike ibarelerini içeren etiketlerle etiketlenmelidir. Orijinal ambalajından başka bir kaba bölünen kimyasalların üzerine de derhal aynı etiket bilgileri kopyalanmalıdır. Etiketsiz kimyasal kullanımı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı müfettişlerince yapılan denetimlerde en sık karşılaşılan uygunsuzluklardan biridir ve yüksek idari para cezalarının uygulanmasına neden olmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal depolama alanlarında havalandırma nasıl olmalıdır?
Kimyasal depolarında havalandırma, havadan ağır veya hafif gazların birikmesini önlemek amacıyla hem zemin seviyesinden hem de tavan seviyesinden yapılacak şekilde çift yönlü ve sürekli olmalıdır. Havalandırma motorlarının kıvılcım çıkarmayan ex-proof teknolojisine sahip olması yasal bir zorunluluktur.
Uyumsuz kimyasallar aynı odada depolanabilir mi?
Farklı kimyasal sınıfları, aralarında sızdırmaz bölmeler, yangın duvarları veya en az 3 metrelik güvenli mesafe ve bağımsız dökülme tavaları bulunması şartıyla aynı oda içinde depolanabilir. Ancak reaksiyona girdiğinde zehirli gaz üreten maddeler (örneğin asitler ve sodyum hipoklorit) kesinlikle tamamen ayrı odalarda tutulmalıdır.
Kimyasal dökülme kitlerinde bulunması gereken asgari malzemeler nelerdir?
Standart bir kimyasal dökülme kitinde; kimyasal absorban pedler, absorban sosisler, kimyasala dayanıklı koruyucu eldivenler, sızdırmaz atık torbaları, gözlük, toz maskesi ve döküntüyü toplamak için kıvılcım çıkarmayan plastik kürek ve faraş takımı bulunmalıdır.
Tesisinizde kimyasal risk analizi yapılması, kimyasal depolama matrislerinin işletmenize özel tasarlanması, SDS yönetimi ve yasal mevzuata uygun acil durum planlarının hazırlanması uzmanlık gerektiren karmaşık süreçlerdir. Siz de fabrikanızdaki veya deponuzdaki kimyasal riskleri en aza indirmek ve bakanlık denetimlerine eksiksiz hazırlanmak için Tuzla bölgesinde yerinde teknik denetim ve danışmanlık hizmeti sunan Lisa OSGB uzman mühendis kadrosuyla iletişime geçerek kapsamlı bir kimyasal güvenlik risk değerlendirmesi hizmeti alabilirsiniz.
